Öğrenci Fotoğrafını Okul Sosyal Medyasında Paylaşmak: Veli İzni Nasıl Alınır?

Okul Paylaşımlarında Görünmeyen Risk

Okulların sosyal medya hesapları; gezi, gösteri, mezuniyet ve sınıf etkinliklerinden fotoğraflarla dolu. Bu paylaşımlar veliler için değerli, kurum için güçlü bir tanıtım aracıdır. Ancak öğrenci fotoğrafı KVKK kapsamında bir çocuğa ait kişisel veridir ve internete bir kez çıktığında kontrolü büyük ölçüde okuldan çıkar.

Bu yazıda velinin rızasının nasıl alınacağını, rıza formunda nelerin yer alması gerektiğini, rıza vermeyen veliler için okulun nasıl davranacağını ve bir paylaşımın ne zaman yayından kaldırılması gerektiğini, Kişisel Verileri Koruma Kurulu'nun okul fotoğrafına ilişkin kararı üzerinden anlatıyoruz.

Çocuk Verisinde Rıza Yetkisi

6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK), kişisel veriyi “kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgi” olarak tanımlar. Bir öğrencinin yüzünün açıkça göründüğü fotoğraf, okul adı ve sınıf bilgisiyle birlikte paylaşıldığında çocuğu kolayca belirlenebilir kılar. Kanun çocuklar için ayrı bir rıza yaşı belirlemez; bu nedenle uygulamada rıza, çocuğun kanuni temsilcisi olan veliden alınır.

Açık rıza, Kanun'da “belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rıza” olarak tanımlanır. Bu üç unsur okul bağlamında şu anlama gelir: rıza “her türlü görsel kullanım” gibi geniş bir ifadeye değil belirli paylaşım kanallarına verilmeli, veli neyin nerede yayımlanacağını önceden bilmeli ve rıza vermemek kayıt, sınıf ya da etkinlik katılımı gibi bir sonuca bağlanmamalıdır.

Veli rızası tek başına her durumu çözmez. Ayırt etme gücüne sahip, yani yaptığı işlemin anlamını kavrayabilecek olgunluktaki çocuğun kendi görüntüsünün paylaşılmasını istememesi ciddiye alınmalıdır. Mevzuat bu gücü başka alanlarda da dikkate alır; örneğin Kişisel Sağlık Verileri Hakkında Yönetmelik, ayırt etme gücüne sahip çocuklara sağlık geçmişlerine ebeveyn erişimini izne bağlama imkânı tanır. Okullar için pratik sonuç şudur: veli izin verse bile fotoğraf çekiminden rahatsız olduğunu söyleyen öğrenci kadraja zorlanmamalıdır.

Tanıtım ve Etkinlik Paylaşımları

Her fotoğraf aynı amaçla çekilmez. Öğrencinin gelişimini izlemek için sınıf içinde alınan bir çalışma fotoğrafı ile okulun kayıt dönemi reklamında kullanılan bir görsel aynı hukuki değerlendirmeye tabi değildir. Tanıtım ve reklam amaçlı paylaşımlar, eğitim hizmetinin yürütülmesi için zorunlu olmadığından sözleşmenin ifası ya da hukuki yükümlülük gibi rıza dışındaki işleme şartlarına dayandırılması zordur; bu nedenle açık rıza burada belirleyici hale gelir.

Kişisel Verileri Koruma Kurulu, 09.06.2021 tarihli ve 2021/572 sayılı kararında, öğretmenleriyle görüşme sırasında çekilen bir öğrenci fotoğrafının okulun broşüründe ve internet sitesinde kullanılmasını incelemiştir. Velinin imzaladığı “sosyal medya paylaşımı” başlıklı formda etkinliklerde çekilen fotoğraf ve videoların kullanılmasına izin verildiği görüldüğünden Kurul, bu işlem için Kanun kapsamında işlem yapılmasına yer olmadığına karar vermiştir. Buna karşın okula, ilgili kişinin görüntüsünün fotoğraftan ayrılabilir olup olmadığını değerlendirerek buzlanması veya imha edilmesi talimatı verilmiş; aydınlatma ve rıza metinlerini revize etmesi ve her bir paylaşım türü için ayrı seçenek sunması gerektiği bildirilmiştir.

Karardan çıkan ders açıktır: tek bir genel onay kutusu okulu kısa vadede korusa da, kanal bazında seçenek sunmayan metinler Kurul'un beklentisini karşılamaz. Aydınlatma ve açık rıza arasındaki farkın neden önemli olduğunu aydınlatma ve açık rızayı karıştırma riski yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Rıza Formunun Kapsamı

Aydınlatma Yükümlülüğünün Yerine Getirilmesinde Uyulacak Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ, açık rızaya dayalı işlemlerde aydınlatma ile açık rızanın ayrı ayrı yerine getirilmesini ister. Bu nedenle veliye önce görsellerin hangi amaçla, hangi kanallarda ve ne süreyle kullanılacağını anlatan bir aydınlatma metni verilmeli, rıza beyanı bundan ayrı bir belgede ya da ayrı bir bölümde alınmalıdır.

Rıza Formunda Yer Alması Gereken Seçenekler

Onay kutuları önceden işaretlenmiş olmamalı; rızanın geçerlilik süresi (örneğin bir eğitim-öğretim yılı) ve geri alma yolu formda açıkça yazılmalıdır.

Rıza Vermeyen Veliler İçin Uygulama

Rıza vermeme hakkı ancak uygulamada gerçekten korunursa anlam taşır. Okulun sorumluluğu formu toplamakla bitmez; çekim ve paylaşım anında kimin görüntülenebileceğini bilen bir sistem kurması gerekir.

Gizli ve güncel liste: Rıza durumunu gösteren liste yalnızca paylaşım yapan sorumlu ve sınıf öğretmeniyle paylaşılmalı, dönem içinde gelen değişiklikler aynı gün işlenmelidir.

Damgalamayan yöntem: Rıza vermeyen öğrenciyi renkli yaka kartı gibi herkesin görebileceği bir işaretle ayırmak, çocuğu arkadaşları önünde etiketler; bu tür yöntemlerden kaçınılmalıdır.

Kadraj ve açı: Grup fotoğraflarında rıza vermeyen öğrenci kadraj dışında bırakılmalı ya da arkadan, yüz görünmeyecek şekilde çekim yapılmalıdır.

Paylaşım öncesi kontrol: Buzlama yapılacaksa paylaşım öncesinde ikinci bir kişi fotoğrafı kontrol etmeli; yansıma, forma üzerindeki isim veya arka plandaki pano gözden kaçmamalıdır.

Etkinliğe eşit katılım: Rıza vermeyen öğrenci gösteriden, geziden ya da sahneden çıkarılmamalıdır; aksi durum rızanın özgür iradeye dayandığı iddiasını zayıflatır.

Yayından Kaldırma

Açık rıza her zaman geri alınabilir. Veli rızasını geri aldığında veya paylaşımın kaldırılmasını istediğinde, KVKK'nın 7. maddesi uyarınca işlemenin dayanağı ortadan kalkan veri silinmeli, yok edilmeli ya da anonim hale getirilmelidir. Kanun'un 11. maddesi velinin çocuğu adına başvurma hakkını, 13. maddesi ise başvurunun en geç otuz gün içinde sonuçlandırılmasını düzenler. Uygulamada bir fotoğrafın kaldırılması çoğu zaman dakikalar alır; otuz günü beklemek için makul bir gerekçe yoktur.

Okulun kendi hesabından sildiği bir görselin başkaları tarafından kaydedilmiş veya paylaşılmış kopyaları üzerinde doğrudan kontrolü yoktur. Bu sınır, aydınlatma metninde veliye dürüstçe anlatılmalıdır. Kaldırma talebinde okulun yapabileceği; kendi hesaplarındaki, sitesindeki ve arşivindeki kopyaları silmek, etiketleri kaldırmak ve gerekiyorsa platformun şikâyet mekanizmasına başvurmaktır.

Mezun olan veya okuldan ayrılan öğrencilerin görselleri de ayrıca ele alınmalıdır. Kurul'un 2021/572 sayılı kararına konu olayda da öğrenci, fotoğrafın çekildiği dönemden sonra okul değiştirmişti. Okuldan ayrılan öğrencilerin tanıtım materyallerinde kalmaya devam eden görselleri benzer talepler doğurabileceğinden, tanıtım arşivi her yıl gözden geçirilmelidir.

Okul İçin Uygulama Kuralları

Aşağıdaki kurallar, okulun sosyal medya yönergesine eklenebilecek asgari çerçeveyi oluşturur:

Paylaşımlar yalnızca okulun kurumsal hesaplarından yapılır; öğretmenlerin kişisel hesaplarından öğrenci fotoğrafı paylaşılmaz ve fotoğraflar kişisel telefonlarda bekletilmez.

Öğrencinin adı-soyadı, sınıfı ve okul numarası görselle birlikte verilmez; ayrı rıza yoksa etiketleme yapılmaz.

Sağlık durumu, özel eğitim ihtiyacı ya da din gibi özel nitelikli veri çağrıştıran görüntüler (ilaç kullanımı, rapor, destek eğitimi odası) paylaşılmaz.

Fotoğraflardaki konum ve cihaz bilgisi (meta veri) paylaşım öncesinde temizlenir.

Yüz tanıma veya otomatik etiketleme özellikleri okul hesaplarında kapatılır.

Rıza listesi her dönem başında güncellenir; tanıtım arşivi yılda bir kez gözden geçirilir.

Paylaşım yapan personel bu kurallar konusunda eğitilir ve eğitim kayıt altına alınır.

Yüz görüntüsünün teknik işlemeye tabi tutulması konusu okullar için ayrı bir risk alanıdır. Öğretmenlerin mesaisini yüz tanıma sistemiyle izleyen bir özel okulla ilgili Kurul kararını anlattığımız yazıda biyometrik verinin eğitim kurumlarında nasıl değerlendirildiğini görebilirsiniz.

Sonuç ve Sonraki Adım

Öğrenci fotoğrafı KVKK açısından sıradan bir tanıtım görseli değil, bir çocuğa ait kişisel veridir. Güvenli bir uygulama; kanal bazında ayrı seçenekler sunan bir rıza formu, rıza vermeyen öğrencileri damgalamadan koruyan bir çekim düzeni ve geri alınan rızada hızla işleyen bir kaldırma süreciyle mümkündür.

Mevcut formlarınız tek bir genel onay kutusundan oluşuyorsa, yeni eğitim-öğretim yılında onları Kurul kararının işaret ettiği biçimde güncellemek iyi bir başlangıçtır. Okulun genel uyum durumunu görmek için 10 soruluk KVKK öz değerlendirmesinden yararlanabilirsiniz. Somut olay özelinde hukuki değerlendirme alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular